Nguyễn Hoàng Giáp
TCCS
- Chủ nghĩa tư bản thực hiện được một bước phát triển thì cũng tạo ra những gì
không dung được với chính nó. Từ góc nhìn này, chủ nghĩa tư bản toàn cầu hóa
thực sự là "chủ nghĩa tư bản chống chủ nghĩa tư bản", là "chủ
nghĩa tư bản hướng tới hậu tư bản, phi tư bản".
Chủ
nghĩa tư bản độc quyền quốc tế
Từ
đầu thập niên 80 thế kỷ XX đến nay, sự phát triển ngày càng mạnh mẽ của xu thế
toàn cầu hóa thúc đẩy chủ nghĩa tư bản hiện đại chuyển sang giai đoạn độc quyền
quốc tế (độc quyền xuyên quốc gia). Nó triệt để tận dụng ưu thế về thực lực mọi
mặt nhằm bành trướng thế lực trên quy mô toàn cầu với mục đích cố hữu là thu
lợi nhuận độc quyền cao. Thực tế cho thấy, bình quân tỷ suất chiếm đoạt lợi
nhuận trong các nước tư bản phát triển là 300%, cá biệt có những nơi lên tới
700% - 800%. Do đó về thực chất, "nhà nước phúc lợi", "chủ nghĩa
tư bản nhân dân", "chủ nghĩa tư bản xã hội"... không phải là
biện pháp đổi mới triệt để chất lượng cuộc sống người lao động, xóa bỏ nghèo
khổ, mà là để duy trì sự nghèo khổ trong trật tự. Xã hội tư bản hiện đại luôn
có từ 15% - 20% dân cư nghèo khổ, cho dù chính phủ luôn tuyên bố "tấn
công" vào nghèo đói. Đây là một mô hình cơ cấu tự nhiên của xã hội tư bản
chứ không phải là điều nhất thời. Chương trình phúc lợi không phải để giảm
nghèo túng mà để chịu được cảnh nghèo túng(1).
Trào
lưu chủ nghĩa tự do mới ra đời (các đại diện tiêu biểu là R. Ri-gân và M.
Thát-chơ), trở thành căn cứ lý luận để chủ nghĩa tư bản (CNTB) lũng đoạn quốc
tế bành trướng ra toàn cầu. Sự bùng nổ mạng lưới các công ty xuyên quốc gia và
internet làm cho thị trường toàn cầu trở thành công xưởng toàn cầu, tạo cơ sở
vật chất to lớn để CNTB thực hiện tham vọng lũng đoạn, khống chế toàn cầu. Chủ
trương cơ bản của chủ nghĩa tự do mới là tư nhân hóa mạnh mẽ tất cả những gì tư
nhân làm có lợi hơn là chính phủ làm; giảm thuế, tài trợ kích thích tư nhân đầu
tư; giảm mạnh chi tiêu phúc lợi xã hội, tạo điều kiện tăng lợi nhuận cho giới
tư nhân kinh doanh. Qua đó, đẩy nhanh việc ứng dụng công nghệ mới, tạo ra sự
nhảy vọt của lực lượng sản xuất, thúc đẩy sự hình thành nền kinh tế tri thức ở
các nước tư bản phát triển. Sự bành trướng của CNTB độc quyền quốc tế ra phạm
vi toàn cầu càng được đẩy mạnh sau khi hệ thống xã hội chủ nghĩa tan vỡ. Khái
niệm chủ nghĩa tư bản toàn cầu hóa xuất hiện để chỉ sự phát triển CNTB trong
điều kiện toàn cầu hóa và nó được biểu hiện trên các mặt chủ yếu sau:
Thứ
nhất, làn
sóng tư bản hóa lan khắp toàn cầu, đẩy chủ nghĩa tư bản chuyển nhanh sang giai
đoạn lũng đoạn quốc tế và toàn cầu.
Thứ
hai, kinh tế thị trường
hóa lan ra toàn cầu, các nước phương Tây ra sức hoàn thiện cơ chế kinh tế thị
trường, các nước khác đua nhau xác lập nền kinh tế thị trường.
Thứ
ba, trong tiến trình
tự do hóa kinh tế thì tự do hóa tài chính được chú ý nhất, trở thành đòn bẩy để
tư bản lũng đoạn quốc tế khống chế kinh tế toàn cầu. Tự do hóa về tài chính bao
gồm những vấn đề như: thực hiện tự do hóa hoàn toàn về lãi suất, đa nguyên hóa
nghiệp vụ ngân hàng, mở cửa thị trường tài chính đối ngoại, tự do hóa giao dịch
ngoại hối...
Thứ
tư, nhất thể hóa toàn
cầu nhằm thống nhất toàn cầu của tư bản về thể chế kinh tế, chính trị và văn
hóa, mà thực chất có người coi đó là Mỹ hóa và phương Tây hóa.
Các
chủ trương của chủ nghĩa tự do mới được thực hiện mạnh mẽ đem lại một bước phát
triển mới trong CNTB, song những mâu thuẫn vốn có của nó lại bộc lộ trầm trọng
thêm. Chẳng hạn, chi phí của Chính phủ Mỹ không giảm mà tăng lên nhiều, R.
Ri-gân chưa lên cầm quyền thì Nhà nước Mỹ nợ mấy trăm tỉ USD, nhưng kết thúc
nhiệm kỳ thì nợ hơn 4 nghìn tỉ. Ngân sách quân sự từ 192 tỉ năm 1981 tăng lên
370 tỉ năm 1988, đến thời G.W Bu-sơ (con) tăng lên gần 600 tỉ USD năm 2008,
cùng với việc Mỹ sa lầy trong cuộc chiến ở I-rắc, Áp-ga-ni-xtan... Điều này đã
làm "méo mó" nền kinh tế và đời sống xã hội Mỹ. Giảm phúc lợi công
cộng đi đôi với tăng đóng góp của người lao động, gây ra bất bình lớn trong xã
hội. Cuộc khủng hoảng kinh tế - tài chính trầm trọng bắt đầu từ nước Mỹ (từ
tháng 8-2007) lan rộng ra toàn cầu trong mấy năm qua làm nổi rõ những bất ổn
trong cấu trúc kinh tế tư bản và những nan giải mà các định chế kinh tế toàn
cầu đang phải đối mặt. Nó cho thấy sự phá sản của chủ nghĩa tự do mới, khi quá
nhấn mạnh "bàn tay vô hình, vạn năng" điều tiết của thị trường tự do,
đồng thời phản ánh sự bất cập không chỉ trong lĩnh vực tài chính - tiền tệ, mà
cả lĩnh vực sản xuất của CNTB. Hầu như tất cả các nước tư bản phát triển từ năm
2008 đến nay đều quay trở lại nhấn mạnh vai trò điều tiết của nhà nước, tung ra
hàng loạt gói kích cầu rất lớn để giải cứu, vực dậy nền kinh tế. Điều đó thực
chất không thể nào khác là cứu nguy cho giới chủ tư bản, bằng cách
chủ yếu dùng ngân sách từ nguồn thu thuế của người dân lao động. Đây
là điểm thuộc bản chất không thay đổi của nhà nước trong CNTB nói chung, CNTB
toàn cầu hóa nói riêng.